Wzajemne umorzenie wierzytelności dłużnika i wierzyciela-kiedy jest możliwe? Czy upadłość przekreśla możliwość kompensaty?

Artykuł 498 § 1-2  kodeksu cywilnego określa przypadki w jakich między dłużnikiem a wierzycielem może dojść do wzajemnego umorzenia wierzytelności. Kompensata/kompensacja – czyli wzajemne potrącenie wierzytelności, jest skuteczna tylko w przypadku gdy spełnione są jednocześnie 4 założenia:

  1. wierzytelność musi być wzajemna,
  2. świadczenie musi być jednorodzajowe, tzn. przedmiotem wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości/gatunku.
  3. wierzytelność musi być wymagana,
  4. musi istnieć możliwość zaskarżenia wierzytelności przed sądem lub innym organem państwowym.

Aby doszło do kompensaty konieczne jest złożenie oświadczenia, na postawie którego wykorzystuje się możliwość potrącenia.
Zgodnie z art. 498 § 2 kc – „wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się wzajemnie do wysokości wierzytelności niższej”.

Potrącenie nie jest obowiązkiem, a jedynie uprawnieniem jednej ze stron. Natomiast aby doszło do skutku, podmiot uprzywilejowany musi wykazać dobrą wolę i wyrazić zgodę na kompensację, oczywiście pod warunkiem, że spełnione zostaną wszystkie przesłanki zezwalające na wzajemne umorzenie wierzytelności.

Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że pomimo istnienia pozytywnych przesłanek do kompensaty, w kodeksie cywilnym określono również przesłanki negatywne, które uniemożliwiają potrącenie wierzytelności. Mowa o tym w art. 505 kc. „Nie mogą być umorzone przez potrącenie:
1) wierzytelności nie ulegające zajęciu;
2) wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania;
3) wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych;
4) wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne.”

Sprawa jest w miarę gdy klarowna jeżeli oba podmioty są przedsiębiorstwami aktywnymi, działającymi na rynku.
Sytuacja zmienia się, gdy jedna ze stron jest w stanie upadłości.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2012 roku – potrącenie w czasie trwania postępowania upadłościowego musi być zgodne zarówno z kodeksem cywilnym, z uwzględnieniem następstw, pomimo że przepisy prawa upadłościowego określają odstępstwa.

W przepisach Prawo Upadłościowe i Naprawcze określono, iż potrącenie może dotyczyć jedynie potrącenia umownego, wyklucza się potrącenie umowne.

 Artykuł 93 PUiN określa kiedy może dojść do kompensacji w przypadku upadłości, tj.:

  1. Potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił.
  2. Do potrącenia przedstawia się całkowitą sumę wierzytelności upadłego, a wierzytelność wierzyciela tylko w wysokości wierzytelności głównej wraz z odsetkami naliczonymi do dnia ogłoszenia upadłości.
  3. Jeżeli termin płatności nieoprocentowanego długu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości nie nastąpił, do potrącenia przyjmuje się sumę należności zmniejszoną o odsetki ustawowe, nie wyższe jednak niż sześć procent, za czas od dnia ogłoszenia upadłości do dnia płatności i nie więcej niż za okres dwóch lat.

Co ważne, w przypadku gdy jedna ze stron jest w stanie upadłości, możliwe jest wzajemne umorzenie wierzytelności niepieniężnych.Oznacza to ni mniej ni więcej jak fakt, iż wierzytelność niepieniężna z dniem ogłoszenia upadłości dłużnika przekształca się w wierzytelność pieniężną – oczywiście o ile istnieją wszystkie przesłanki, zezwalające na dokonanie potrącenia.

I w tym miejscu należy również zwrócić uwagę na art. 94 prawo upadłościowe i naprawcze:

  1. Potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości.
  2. Potrącenie jest dopuszczalne, jeżeli nabywca stał się wierzycielem upadłego wskutek spłacenia jego długu, za który odpowiadał osobiście albo określonymi przedmiotami majątkowymi, i jeżeli nabywca w czasie, gdy przyjął odpowiedzialność za dług upadłego, nie wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości. Potrącenie jest zawsze dopuszczalne, jeżeli przyjęcie odpowiedzialności nastąpiło na rok przed dniem ogłoszenia upadłości.

Co ważne – jeżeli wierzyciel nie skorzystał z kompensaty przed datą ogłoszenia upadłości przez dłużnika – MUSI tego dokonać najpóźniej w dniu zgłoszenia wierzytelności.
Dlaczego?
Ponieważ po ogłoszeniu upadłości dłużnik traci prawo zarządzania swoim majątkiem, majątek wchodzący w skład masy upadłościowej przechodzi pod nadzór syndyka.
Po tym terminie, syndykowi należy złożyć oświadczenie, jednak nie jest to jednoznaczne z umorzeniem wierzytelności.

  • O kompensacie mozemy mowic w przypadku, kiedy przedsiebiorca sam majac dlugi w jednej firmie domaga sie od niej splaty swoich pieniedzy. Tak wiec kompensaty mozna dokonac, jezeli dwie osoby sa wobec siebie jednoczesnie wierzycielem i dluznikiem. Kompensata pozwala na latwe i szybkie umorzenie wierzytelnosci.

    • To umorzenie, które Pan ma na myśli jest potocznym rozumieniem tego określenia, natomiast należy tutaj powiedzieć raczej „zaspokojenie wierzytelności”.
      Pamiętajmy, że komornik umarza postępowanie, ale nie oznacza to, że „daruje” dłużnikowi. Wierzyciel ma prawo jeszcze przez 10 lat ponownie egzekwować swoje prawa.

  • Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *